Οι πρόσφατες δηλώσεις του Αλέξης Τσίπρας περί «αποκατάστασης του κράτους δικαίου», «λειτουργίας της δημοκρατίας» και «ανασυγκρότησης της προοδευτικής παράταξης» επαναφέρουν στο δημόσιο διάλογο ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό από την εποχή της διακυβέρνησής του, μπορεί ένα πολιτικό πρόσωπο να εμφανίζεται ως φορέας θεσμικής αποκατάστασης όταν μεγάλο μέρος της κοινωνίας θυμάται ακόμη τις συγκρούσεις, τις αντιφάσεις και τις επιλογές της δικής του διακυβέρνησης;
Η πολιτική έχει πάντοτε το στοιχείο της επιστροφής. Οι ηγέτες κρίνονται ξανά και ξανά από το παρόν, αλλά κουβαλούν πάντοτε το βάρος του παρελθόντος τους. Και στην περίπτωση του Αλέξη Τσίπρα, το παρελθόν αυτό είναι ιδιαίτερα πυκνό, φορτισμένο και αντιφατικό.
Η ρητορική του κράτους δικαίου
Η παρέμβασή του στηρίζεται πάνω σε μια υπαρκτή κοινωνική δυσφορία. Η ακρίβεια, η πίεση στα νοικοκυριά, η αίσθηση κόπωσης από τη μακρόχρονη κυριαρχία της κυβέρνησης, αλλά και οι δημόσιες συζητήσεις γύρω από τη λειτουργία των θεσμών, δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο η αντιπολιτευτική ρητορική βρίσκει πρόσφορο έδαφος.
Όταν όμως ένας πρώην πρωθυπουργός μιλά για «αποκατάσταση» της δημοκρατικής λειτουργίας, η συζήτηση δεν μπορεί να μείνει μόνο στη θεωρία. Αναπόφευκτα επιστρέφει στα χρόνια 2015–2019.
Διότι η περίοδος εκείνη άφησε βαθύ αποτύπωμα στη μνήμη μας σε ότι αφορά:
- το δημοψήφισμα του 2015 και η δραματική ανατροπή του αποτελέσματός του,
- η σύγκρουση με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς,
- οι καταγγελίες για παρεμβάσεις στη Δικαιοσύνη,
- η υπόθεση των τηλεοπτικών αδειών,
- η σκληρή πόλωση της δημόσιας ζωής,
- η ρητορική περί «ηθικού πλεονεκτήματος» που σταδιακά φθάρθηκε,
- και η υπόθεση Novartis, που για πολλούς εξελίχθηκε από σκάνδαλο σε εργαλείο πολιτικής αντιπαράθεσης.
Ακόμη και πολίτες που σήμερα ασκούν έντονη κριτική στην κυβέρνηση, δυσκολεύονται να ξεχάσουν ότι και η προηγούμενη διακυβέρνηση κατηγορήθηκε για τάσεις θεσμικής πίεσης και κομματικής εργαλειοποίησης.
Η μεγάλη αντίφαση του ΣΥΡΙΖΑ
Ο ΣΥΡΙΖΑ εμφανίστηκε στην εξουσία ως φορέας ρήξης με το παλιό πολιτικό σύστημα. Υποσχέθηκε μια «άλλη ηθική» στην πολιτική. Όμως, όταν ανέλαβε τη διακυβέρνηση, βρέθηκε αντιμέτωπος με την ίδια τη φύση της εξουσίας.
Το αποτέλεσμα ήταν μια βαθιά αντίφαση. Από τη μία πλευρά, ένα κόμμα που μιλούσε για συμμετοχική δημοκρατία και κοινωνική δικαιοσύνη. Από την άλλη, μια κυβέρνηση που συχνά λειτούργησε με όρους στενής κομματικής επιβίωσης και επιθετικής πολιτικής πόλωσης.
Η συνεργασία με τους Ανεξάρτητους Έλληνες υπήρξε ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Ένα κόμμα της ριζοσπαστικής αριστεράς συγκυβέρνησε επί χρόνια με έναν δεξιό εθνικιστικό σχηματισμό στο όνομα της αντιμνημονιακής ενότητας. Για πολλούς ψηφοφόρους, εκείνη η συμμαχία αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη διάψευση.
Το δημοψήφισμα ως ιστορικό τραύμα
Καμία όμως στιγμή δεν σημάδεψε περισσότερο την πολιτική εικόνα του Αλέξη Τσίπρα από το καλοκαίρι του 2015, όσο το δημοψήφισμα.
Το δημοψήφισμα παρουσιάστηκε ως πράξη λαϊκής κυριαρχίας. Το αποτέλεσμα του «Όχι» ερμηνεύτηκε από εκατομμύρια πολίτες ως εντολή σύγκρουσης με τις ευρωπαϊκές πολιτικές λιτότητας. Λίγες ημέρες αργότερα, όμως, η κυβέρνηση υπέγραψε νέο μνημόνιο.
Για τους υποστηρικτές του, εκείνη ήταν μια αναγκαστική υποχώρηση μπροστά στον κίνδυνο εθνικής κατάρρευσης. Για τους επικριτές του, υπήρξε η απόλυτη πολιτική εξαπάτηση.
Δέκα και πλέον χρόνια μετά, το τραύμα εκείνης της περιόδου δεν έχει εξαφανιστεί. Και κάθε φορά που ο πρώην πρωθυπουργός μιλά για δημοκρατία και λαϊκή βούληση, το 2015 επιστρέφει ως σημείο αναφοράς.
Η κοινωνία αναζητά κάτι περισσότερο από εναλλαγή εξουσίας
Υπάρχει, ασφαλώς, μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να αγνοηθείαπό κανέναν. Μεγάλο μέρος της κοινωνίας εμφανίζεται κουρασμένο, οικονομικά πιεσμένο και δύσπιστο απέναντι στο πολιτικό σύστημα συνολικά.
Όμως αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι η κοινωνία αναζητά επιστροφή στο παρελθόν.
Το κεντρικό πολιτικό πρόβλημα της σημερινής Ελλάδας ίσως δεν είναι μόνο η φθορά της κυβέρνησης. Είναι και η αδυναμία της αντιπολίτευσης να πείσει ότι αποτελεί πειστική και αξιόπιστη εναλλακτική.
Ο Αλέξης Τσίπρας εξακολουθεί να διαθέτει πολιτικό βάρος, εμπειρία και ισχυρή αναγνωρισιμότητα. Παραμένει ένας πολιτικός με ικανότητα παρέμβασης στον δημόσιο διάλογο. Ωστόσο, η προσπάθεια επανεμφάνισής του σκοντάφτει σε ένα κρίσιμο εμπόδιο. Αυτό είναι η ιστορική μνήμη. Και στην πολιτική, η μνήμη είναι συχνά ισχυρότερη από τη ρητορική.
Το πραγματικό διακύβευμα
Το ζήτημα, τελικά, δεν είναι μόνο αν πρέπει να αλλάξει μια κυβέρνηση. Σε μια δημοκρατία, όλες οι κυβερνήσεις κρίνονται και κάποτε αντικαθίστανται.
Το βαθύτερο ερώτημα είναι αν το πολιτικό σύστημα μπορεί να ανανεωθεί ουσιαστικά ή αν θα συνεχίσει να κινείται μέσα σε έναν φαύλο κύκλο εναλλαγής προσώπων που αλληλοκατηγορούνται για όσα τελικά όλοι, λίγο ή πολύ, αναπαράγουν όταν έρχονται στην εξουσία.
Οι δηλώσεις του Αλέξη Τσίπρα άνοιξαν ξανά αυτή τη συζήτηση. Όχι μόνο για το παρόν της κυβέρνησης, αλλά και για το παρελθόν της δικής του διακυβέρνησης. Ένα παρελθόν που εξακολουθεί να διχάζει, να προβληματίζει και να καθορίζει τις πολιτικές ισορροπίες της χώρας.
