Η κλιματική αλλαγή αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της εποχής μας, καθώς επηρεάζει το περιβάλλον, την οικονομία και την καθημερινή ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα, οι πυρκαγιές, οι πλημμύρες και οι μεταβολές στο κλίμα έχουν εντείνει τη συζήτηση σχετικά με τα αίτια και τις συνέπειές της.
Από τη μία πλευρά, η πλειονότητα της επιστημονικής κοινότητας υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα και οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου αποτελούν βασικούς παράγοντες της σύγχρονης κλιματικής αλλαγής. Από την άλλη, υπάρχουν απόψεις που δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στους φυσικούς κύκλους του πλανήτη και στις αβεβαιότητες των επιστημονικών προβλέψεων.
Πού βρίσκεται τελικά η επιστημονική αλήθεια; Ποια στοιχεία είναι αδιαμφισβήτητα και ποια παραμένουν αντικείμενο έρευνας;
Τις διαστάσεις του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής, εστιάζοντας στους παράγοντες που την προκαλούν αλλά και στα σημεία στα οποία η επιστημονική κοινότητα συνεχίζει να διερευνά, ανέλυσε σε συνέντευξή του στην εκπομπή στον Αθήνα 984 και στον Δημήτρη Τζιβελέκη, ο καθηγητής του Γεωπονικού Πανεπισtημίου Αθηνών και τέως κοσμήτρας της Σχολής Περιβάλλοντος και Γεωργικής Μηχανικής, Χρίστος Καραβίτης.
Καλεσμένος της εκπομπής «Ο επισκέπτης της έβδομης μέρας», αναφέρθηκε -μεταξύ άλλων- στις προκλήσεις που συνοδεύουν τη μετάβαση σε ένα νέο ενεργειακό μοντέλο, στο ρόλο του ανθρώπου, στις δυνατότητες της τεχνολογίας και στα κρίσιμα ερωτήματα που διαμορφώνουν το μέλλον του πλανήτη.
«Άνοδος της θερμοκρασίας»
«Τα τελευταία 100-120 χρόνια για τα οποία έχουμε μετρήσεις, έχει παρατηρηθεί ότι υπάρχει περίπου 1 με 1,1 βαθμός Κελσίου αύξηση της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη μας. Αυτό είναι ένα γεγονός το οποίο έχει καταγραφεί, και φυσικά το να το αμφισβητήσει κάποιος, είναι εθελοτυφλισμός. Όντως η θερμοκρασία έχει ανέβει. Αυτό που θέλουμε να αποδείξουμε είναι εάν η αύξηση αυτή είναι ανθρωπογενής ή φυσική».
«Η απαρχή της συζήτησης για την κλιματική αλλαγή»
«Για να κατανοήσουμε τη σημερινή συζήτηση γύρω από την κλιματική αλλαγή, πρέπει πρώτα να εξετάσουμε πότε ξεκίνησε η επιστημονική και πολιτική ανάλυση του φαινομένου. Ο πρώτος που την ανέφερε ήταν ο Χένρι Κίσινγκερ, το 1968-1969. Τότε άρχισε να διαμορφώνεται η συζήτηση γύρω από την ανάγκη αντιμετώπισης του φαινομένου του θερμοκηπίου και της υπερβολικής εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα. Η συγκεκριμένη προβληματική οδήγησε σταδιακά στην αναζήτηση νέων μορφών ενέργειας και στην ανάγκη περιορισμού της αποκλειστικής χρήσης άνθρακα, πετρελαίου και άλλων συμβατικών καυσίμων. Ωστόσο, η μετάβαση αυτή δεν ήταν απλή, καθώς δημιούργησε σημαντικές οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές προκλήσεις, οι οποίες συνεχίζουν μέχρι σήμερα να αποτελούν αντικείμενο έντονης συζήτησης».
«Κλιματική αλλαγή και ανθρώπινος παράγοντας»
«Έχουμε φτάσει στο άλλο άκρο. Οτιδήποτε συμβαίνει να λέμε ”φταίει η κλιματική αλλαγή”… Σίγουρα έχει παίξει κάποιο ρόλο η διαφοροποίηση του κλίματος και οι μεταβολές που γίνονται σε αυτό. Αυτά όμως είναι φαινόμενα που πρέπει να περιμένουμε, καθώς συνέβαιναν, συμβαίνουν και θα συνεχίσουν να συμβαίνουν. Είναι υπερβολικά εγωκεντρικό να θεωρούμε ότι μπορούμε να επέμβουμε τόσο πολύ στο κλίμα του πλανήτη μας, τη στιγμή που υπάρχουν φυσικοί μηχανισμοί και έλεγχοι. Ωστόσο, σίγουρα ένα τμήμα της αύξησης της θερμοκρασίας οφείλεται και σε ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Όμως, αυτά είναι γεγονότα που έχουν συμβεί πολλές φορές στο παρελθόν της γης και τα οποία φυσικά γνωρίζουμε όλοι».
«Λιώσιμο των πάγων»
«Ένα από τα βασικά ερωτήματα που τίθενται σχετικά με την κλιματική αλλαγή είναι αν το λιώσιμο των πάγων θα οδηγήσει σε σημαντική άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Το νερό παρουσιάζει μια ιδιαίτερη ιδιότητα, καθώς όταν λιώνει ο πάγος, μειώνεται ο όγκος του. Έτσι, οι πάγοι που ήδη επιπλέουν στη θάλασσα όπως οι πάγοι της Αρκτικής, δεν προκαλούν ουσιαστική αύξηση της στάθμης όταν λιώνουν. Το πραγματικό ζήτημα αφορά τους πάγους που βρίσκονται πάνω σε ηπειρωτικές εκτάσεις. Αν αυτοί οι πάγοι λιώσουν, τότε το νερό θα προστεθεί στις θάλασσες και θα μπορούσε να προκαλέσει σημαντική άνοδο της στάθμης. Πάντως, σύμφωνα με τις παρατηρήσεις, οι μεγάλες παγοκαλύψεις της Ανταρκτικής παραμένουν σε μεγάλο βαθμό σταθερές τα τελευταία χρόνια, ενώ οι σημαντικότερες μεταβολές παρατηρούνται κυρίως στους θαλάσσιους πάγους της Αρκτικής. Η γη έχει περάσει στο παρελθόν από πολλές περιόδους παγετώνων και θερμότερων κλιματικών φάσεων. Η τελευταία παγετωνική περίοδος ολοκληρώθηκε περίπου πριν από 18.000 χρόνια και η τήξη των πάγων οδήγησε σε άνοδο της στάθμης της θάλασσας περίπου κατά 120 μέτρα, διαμορφώνοντας τη σημερινή μορφή των ακτών και των ηπείρων».
«Οι φυσικές κλιματικές μεταβολές στην ιστορία της γης και η εποχή των δεινοσαύρων»
«Οι κλιματικές μεταβολές δεν αποτελούν ένα φαινόμενο που εμφανίστηκε μόνο στη σύγχρονη εποχή. Έχουν συμβεί πολλές φορές στην ιστορία της Γης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εποχή των δεινοσαύρων, όταν πριν από εκατομμύρια χρόνια ο πλανήτης είχε πολύ διαφορετικές κλιματικές συνθήκες από τις σημερινές. Πριν από περίπου 230.000.000 χρόνια σημειώθηκε μια μεγάλη εξαφάνιση ειδών κατά την οποία χάθηκε μεγάλο μέρος της ζωής στον πλανήτη και στη συνέχεια επικράτησαν οι δεινόσαυροι. Εκείνη την περίοδο, η γη ήταν ένας θερμότερος, σχεδόν τροπικός κόσμος, χωρίς την παρουσία ανθρώπων, γεγονός που δείχνει ότι οι μεγάλες κλιματικές μεταβολές μπορούν να συμβούν και μέσω φυσικών διαδικασιών. Αργότερα, πριν από περίπου 66.000.000 χρόνια, η πτώση ενός μεγάλου κομήτη προκάλεσε μια νέα μαζική εξαφάνιση, με αποτέλεσμα να εξαφανιστεί και η πλειονότητα των δεινοσαύρων. Οι μόνοι σύγχρονοι απόγονοί τους θεωρούνται τα πτηνά. Οι αλλαγές αυτές δείχνουν ότι το κλίμα της γης βρίσκεται σε μια διαρκή διαδικασία μεταβολής, ανεξάρτητα από την ανθρώπινη παρουσία».
«Η εμφάνιση του ανθρώπου στη γη»
«Ο άνθρωπος εμφανίστηκε πολύ αργότερα στην ιστορία της γης, σε μια περίοδο όπου το κλίμα είχε ήδη υποστεί πολλές φυσικές μεταβολές. Ο σύγχρονος άνθρωπος, ο Homo sapiens, εμφανίστηκε πριν από περίπου 60.000 χρόνια, ενώ πριν από αυτόν υπήρχαν άλλα ανθρώπινα είδη, όπως ο Νεάντερταλ. Οι κλιματικές συνθήκες επηρέασαν σημαντικά την εξέλιξη και την προσαρμογή των ανθρώπινων πληθυσμών, καθώς οι παγετωνικές περίοδοι διαμόρφωσαν το περιβάλλον στο οποίο ζούσαν. Ο Homo sapiens συνυπήρξε για ένα διάστημα με τους Νεάντερταλ, οι οποίοι ήταν προσαρμοσμένοι σε ψυχρότερα κλίματα. Με την πάροδο του χρόνου, ο Homo sapiens επικράτησε, πιθανώς λόγω της καλύτερης προσαρμοστικότητας και των διαφορετικών χαρακτηριστικών του. Άρα, η ανθρώπινη παρουσία αποτελεί ένα πολύ πρόσφατο κεφάλαιο στην ιστορία του πλανήτη, ο οποίος είχε ήδη γνωρίσει τεράστιες κλιματικές αλλαγές πολύ πριν από την εμφάνιση του ανθρώπου».
«Η ιστορία του κλίματος της γης χαρακτηρίζεται από συνεχείς φυσικές μεταβολές και εναλλαγές θερμών και παγετωνικών περιόδων»
« Το κλίμα του πλανήτη συνέχισε να μεταβάλλεται, από θερμές περιόδους με τροπικές συνθήκες μέχρι εποχές σημαντικής πτώσης της θερμοκρασίας και δημιουργίας παγετώνων. Υπάρχουν διάφορες θεωρίες που εξετάζουν τις αιτίες αυτών των μεταβολών, μεταξύ των οποίων και η κίνηση της γης μαζί με τον ήλιο γύρω από το κέντρο του γαλαξία. Ο ήλιος χρειάζεται περίπου 230 εκατομμύρια χρόνια για να ολοκληρώσει μία πλήρη περιστροφή γύρω από το γαλαξιακό κέντρο, περνώντας από διαφορετικές περιοχές του διαστήματος, γεγονός που ενδέχεται να επηρεάζει τις κλιματικές συνθήκες στη γη. Μέχρι πριν από περίπου 2,5.000.000 έως 3 .000.000 χρόνια δεν υπήρχαν εκτεταμένοι παγετώνες στον πλανήτη. Από τότε η γη άρχισε να περνά διαδοχικές φάσεις αύξησης και μείωσης της θερμοκρασίας καθώς και περιόδους επέκτασης και υποχώρησης των πάγων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ανταρκτική, η οποία πριν από περίπου 850.000 χρόνια δεν ήταν καλυμμένη από τους σημερινούς πάγους αλλά αποτελούσε μια περιοχή με βλάστηση και διαφορετικές κλιματικές συνθήκες».
Αβεβαιότητες στην επιστημονική έρευνα για το κλίμα
«Οι μεγαλύτερες αβεβαιότητες στην επιστημονική έρευνα για το κλίμα σχετίζονται κυρίως με την ακρίβεια και την αξιοπιστία των δεδομένων, καθώς πολλοί μετεωρολογικοί σταθμοί έχουν πλέον επηρεαστεί από την ανάπτυξη των πόλεων και την ανθρώπινη δραστηριότητα. Για τον λόγο αυτό, απαιτείται προσεκτική αξιολόγηση των μετρήσεων και μελέτη των μακροχρόνιων κλιματικών δεδομένων ώστε να διακρίνονται οι φυσικές μεταβολές από τις ανθρωπογενείς επιδράσεις. Παράλληλα, η τεχνολογία μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής μέσω της ανάπτυξης καθαρότερων μορφών ενέργειας και νέων ενεργειακών λύσεων, όπως η έρευνα για την πυρηνική σύντηξη. Ωστόσο, η εφαρμογή των επιστημονικών λύσεων δεν εξαρτάται μόνο από την τεχνολογία αλλά και από πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές αποφάσεις, καθώς οι επιστήμονες παρέχουν τα δεδομένα και τις προτάσεις, ενώ η κοινωνία και οι πολιτικοί καλούνται να λάβουν τις τελικές αποφάσεις».
Η συμβολή της τεχνολογίας και η περιβαλλοντική εκπαίδευση
«Μπορούμε να περιορίσουμε τις ανθρωπογενείς επιδράσεις. Η τεχνολογία πρέπει να συμβάλλει ώστε να πάμε σε πιο ήπιες μορφές ενέργειας. Επίσης, η περιβαλλοντική παιδεία είναι κομμάτι της γενικής παιδείας. Άνθρωπος ο οποίος δεν χρησιμοποιεί όλο το φάσμα της γνώσης δεν μπορεί να αντιληφθεί και την περιβαλλοντική εκπαίδευση».
