Η Δημοκρατία δεν υποβαθμίζεται μόνο όταν περιορίζονται τυπικά οι ελευθερίες. Υποβαθμίζεται όταν οι ανισότητες διευρύνονται τόσο, ώστε η πολιτική ισότητα να παύει να ισχύει στην πράξη. Όταν η κοινωνική θέση καθορίζει το ποιος έχει πρόσβαση στα δικαιώματα, ποιος μπορεί να διεκδικήσει και ποιος μένει αόρατος, τότε η Δημοκρατία λειτουργεί άνισα. Και μια άνιση Δημοκρατία είναι μια προβληματική Δημοκρατία.
Στην Ελλάδα, αυτή η σύνδεση γίνεται όλο και πιο εμφανής. Παρά το αφήγημα της ανάπτυξης, μεγάλα τμήματα της κοινωνίας βιώνουν μια καθημερινότητα ανασφάλειας. Η ακρίβεια, το στεγαστικό και η επισφαλής εργασία περιορίζουν όχι μόνο το εισόδημα, αλλά και τη δυνατότητα συμμετοχής. Τα στοιχεία της Eurostat δείχνουν υψηλά ποσοστά κινδύνου φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού, ιδιαίτερα για τους νέους. Όταν η επιβίωση απορροφά όλη την ενέργεια, η πολιτική συμμετοχή υποχωρεί. Έτσι, οι ανισότητες δεν είναι απλώς κοινωνικό πρόβλημα· μετατρέπονται σε δημοκρατικό έλλειμμα.
Σε αυτό το σημείο, η αποχή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν είναι απλώς ένδειξη αδιαφορίας· είναι αποτέλεσμα κοινωνικών και πολιτικών αποκλεισμών, αλλά ταυτόχρονα και παράγοντας που βαθαίνει την κρίση της Δημοκρατίας. Όσο οι ανισότητες μεγαλώνουν, τόσο περισσότεροι πολίτες αισθάνονται ότι η συμμετοχή τους δεν έχει νόημα, ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται αλλού και για άλλους. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς μειώνεται και η Δημοκρατία λειτουργεί με όλο και λιγότερους ενεργούς πολίτες. Έτσι, η αποχή παύει να είναι απλώς σύμπτωμα και γίνεται πρόβλημα καθαυτό: περιορίζει τη συλλογική εκπροσώπηση και ενισχύει τις ανισότητες πολιτικής ισχύος.
Πάνω σε αυτό το έδαφος, η υποβάθμιση του κράτους δικαίου δεν έρχεται τυχαία. Αντιθέτως, λειτουργεί συμπληρωματικά. Οι υποθέσεις των υποκλοπών, η τραγωδία των Τεμπών και ο τρόπος με τον οποίο η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας διαχειρίστηκε τη διερεύνησή τους, ανέδειξαν πώς η θεσμική λειτουργία προσαρμόζεται στις ανάγκες της πολιτικής ισχύος. Η εργαλειοποίηση των κοινοβουλευτικών διαδικασιών και ο περιορισμός του ουσιαστικού ελέγχου δεν πλήττουν όλους το ίδιο. Ευνοούν όσους ήδη διαθέτουν δύναμη και αφήνουν απροστάτευτους όσους δεν έχουν.
Όταν η λογοδοσία γίνεται επιλεκτική, οι ανισότητες παγιώνονται. Όταν οι θεσμοί δεν λειτουργούν ως εγγύηση για όλους, τότε η ισότητα απέναντι στον νόμο χάνει το νόημά της. Έτσι, η υποβάθμιση της Δημοκρατίας δεν είναι αποτέλεσμα ενός μεμονωμένου γεγονότος, αλλά μιας αλυσίδας επιλογών που επιτρέπουν στις κοινωνικές ανισότητες να μεταφράζονται σε πολιτική ανισότητα.
Το διεθνές περιβάλλον επιβεβαιώνει αυτή τη δυναμική. Ο ΟΟΣΑ και διεθνείς οργανισμοί επισημαίνουν ότι η αύξηση των ανισοτήτων συνδέεται άμεσα με τη δυσπιστία προς τους θεσμούς, την αποχή και την ενίσχυση αυταρχικών πρακτικών. Όταν οι πολίτες νιώθουν ότι οι κανόνες δεν ισχύουν για όλους, αποσύρονται. Και αυτή η απόσυρση αποδυναμώνει τη Δημοκρατία.
Το ΠΑΣΟΚ αντιμετώπισε και αντιμετωπίζει αυτή τη σχέση με απόλυτη καθαρότητα: χωρίς κοινωνική ισότητα δεν υπάρχει δημοκρατική ισότητα. Το κοινωνικό κράτος, η αναδιανομή του πλούτου, η προστασία της εργασίας και οι ισχυροί, ανεξάρτητοι θεσμοί δεν ήταν απλώς πολιτικές επιλογές, αλλά προϋποθέσεις Δημοκρατίας.
Σήμερα, η υπεράσπιση της Δημοκρατίας περνά αναγκαστικά μέσα από τη σύγκρουση με τις ανισότητες που τη διαβρώνουν. Γιατί όσο οι ανισότητες μεγαλώνουν, τόσο η Δημοκρατία μικραίνει. Και αυτό δεν είναι αφηρημένο συμπέρασμα· είναι πολιτική πραγματικότητα.
Άρθρο στην “Εφημερίδα των Συντακτών”
