Σάββατο, 4 Φεβρουαρίου, 2023
5.4 C
Athens

Γρηγόριος Ξενόπουλος: Ο αισθαντικός μας μυθιστοριογράφος – Η Ζάκυνθος και ο “Ποπολάρος”

Αν αναζητούσαμε τον πολυγραφότερο Έλληνα πεζογράφο, πολύ εύκολα θα τον βρίσκαμε στην πνευματικά ευγενή φυσιογνωμία του Γρηγορίου Ξενόπουλου.

Είναι ασύλληπτος ο όγκος της πνευματικής παραγωγής που κληροδότησε στα ελληνικά γράμματα ο Γρηγόριος Ξενόπουλος. Δημοσίευε καθημερινά εν είδει επιφυλλίδων μυθιστορήματα σε εφημερίδες και είκοσι από αυτά σε ξεχωριστούς τόμους.

Ο Ξενόπουλος που παράλληλα έγραψε πληθώρα θεατρικών έργων και κριτικές, θεωρείται ο πατέρας του υποαστικού μυθιστορήματος στην Ελλάδα. Υπήρξε βαθύτατα καλλιεργημένος άνθρωπος και πλατιά ενημερωμένος. Παρακολουθούσε στενά τα αισθητικά ρεύματα και τις πνευματικές εξελίξεις στην Ευρώπη.

Ο Ξενόπουλος στο πρώτο στάδιο της πνευματικής του παρουσίας αποτύπωσε με ενάργεια και συγγραφική μαστοριά τα κοινωνικά ήθη και τις έκγονες από την κοινωνική διαστρωμάτωση της Ζακύνθου ταξικές συγκρούσεις, εστιάζοντας περισσότερο στη σύγκρουση μεταξύ παλιού και νέου και ειδικότερα μεταξύ των γενεών.

Στη θεματολογική προσέγγιση της οξύτατης κοινωνικής ματιάς του Ξενόπουλου αδιαμφισβήτητα ζωτικό ρόλο έπαιξε η κοινωνική ιδιοτυπία της Ζακύνθου ως μέλους των Επτανήσων έναντι της υπόλοιπης Ελλάδας που βιώνει τη στέρηση και τους βραδείς ρυθμούς κοινωνικής ανάπτυξης.

Η Ζάκυνθος, ο Ξενόπουλος και οι κοινωνικές επιδράσεις των Αγγλογάλλων και των Ιταλών

Η Ζάκυνθος τελούσε εκείνα τα χρόνια υπό το καθεστώς της αγγλικής αρμοστείας και δέχεται όλες τις πολιτισμικές επιρροές και τις κοινωνικές επιδράσεις των Αγγλογάλλων και των Ιταλών. Η διάκριση των τάξεών της είναι διαυγής, σαφής. Το αρχοντολόι που δείχνει να χάνει τη μάχη της κοινωνικής επικυριαρχίας στον ιστορικό ορίζοντα, η ανερχόμενη αστική τάξη με τους εμπόρους, τους οικονομικούς παράγοντες και οι εργάτες. Κυρίαρχες μορφές στα έργα του Ξενόπουλου είναι οι νέοι που αμφισβητούν τις παραδοσιακές αξίες των προγόνων τους. Κάτω από την πίεση των ερωτικών τους σχέσεων πηγάζει η ανάγκη να αποτινάξουν τα στεγανά της πατριαρχικής οικογένειας και να επιλέξουν το δικό τους δρόμο στη ζωή. Υποτάσσονται ωστόσο στο κοινωνικό τους πεπρωμένο αφού δεν έχουν τις δυνάμεις να το ανατρέψουν. Αυτοί οι νέοι συνήθως στα μυθιστορήματα του Ξενόπουλου δεν δικαιώνονται και πεθαίνουν. Και καταγράφονται σαν ένα σημαντικό ορόσημο κοινωνικής ανταρσίας της εποχής τους, αλλά και ως προάγγελος κατοπινών κοινωνικών κινημάτων απέναντι στην αριστοκρατία και την οικονομική ολιγαρχία της Ζακύνθου.

Ωστόσο ο Ξενόπουλος όμως που πάνω από όλα υπήρξε άνθρωπος του μέτρου και αποστρέφονταν τις ακρότητες, παρουσιάζει τις κοινωνικές διαφορές μεταξύ της ταξικής διάρθρωσης της Ζακύνθου με ένα ήρεμο και γλυκύ τρόπο, χωρίς αιχμές και οξύτητα, που θα μπορούσε να υποδαυλίσει το κοινωνικό μίσος. Και έρχονταν ο έρωτας μετά να αμβλύνει αυτές τις διαφορές και να ανακαθορίσει τις σχέσεις των αντιμαχόμενων πλευρών.


Όπως σημείωσε ο μεγάλος μας κριτικός Άλκης Θρύλος για αυτό τον τρόπο προσέγγισης του Ξενόπουλου, «Ο έρωτας και ο γάμος που θα ακολουθήσει ύστερα από κάποιες περιπλοκές και αντιθέσεις θα καταργήσει τις αποστάσεις, θα συνενώσει και θα συμφιλιώσει τις τάξεις που αντιμάχονται. Σύνδρομη αυτής της καλοζυγισμένης γραφής του Ξενόπουλου, είναι η έμφυτη ευαισθησία του γονιμοποιημένη με τη διαίσθηση και την καλαισθησία, που είχε δρέψει από το προηγμένο πολιτισμικά κοινωνικό του περιβάλλον. Χαρακτηριστικό μάλιστα δείγμα αυτής της προσωπικής γωνίας θέασης των κοινωνικών δρωμένων της Ζακύνθου από τον Ξενόπουλο, είναι το έργο του «Ο Ποπολάρος».

Στον «Ποπολάρο» ο Ξενόπουλος όπως σημείωσε ο Αρίστος Καμπάνης, ο συγγραφέας παρουσιάζει μια πάλη των τάξεων ήρεμη, ρομαντική μεταξύ της αριστοκρατίας που είναι πια νικημένη και της πλούσιας φθασμένης αστικής τάξης που δεν έχει πια τίποτα να κατακτήσει, παρά τη δυνατότητα να παντρεύονται τα παιδιά της με τα παιδιά της αριστοκρατίας.

Στην δεύτερη φάση που είναι και η πιο μεγάλη της πνευματικής του δημιουργίας, ο Ξενόπουλος αποτυπώνει την κοινωνική τυπολογία του αττικού τοπίου, αφού εγκαθίσταται πια μόνιμα στην Αθήνα, που θα αποτελέσει το ορμητήριο της συγγραφικής του παραγωγής. Ενός αττικού τοπίου που παρόλη την νωθρότητα, τη βραδυπορία και τις υστερήσεις του, προσπαθεί τελικά να παρακολουθήσει την πρόοδο και τους ρυθμούς της Δύσης.

Τηρουμένων των αναλογιών μπορεί να θεωρηθεί ότι πρώτος ο Ξενόπουλος κατόρθωσε στην Ελλάδα να συγχρονίσει αντικειμενικό και κοινωνικό μυθιστόρημα. Και είχε την ευτυχία στη μακρά και υπερπαραγωγική συγγραφική του παρουσία, να συνθέσει με ακρίβεια, λεπτότητα, πλατιά γνώση της σεξουαλικής ψυχολογίας, αλλά και με την προικοδοσία μιας ανεξάντλητης σκηνοθετικής και σκηνογραφικής φαντασίας, την κοινωνική ζωή της προπολεμικής Ελλάδας, που τελικά έμεινε αδιαφοροποίητη ως τον πόλεμο και πολύ μετά ακόμη.

Όπως σημείωσε ο μεγάλος μας κριτικός Ανδρέας Καραντώνης για την πολύχρονη απεικόνιση της κοινωνικής ηθολογίας του Αττικού τοπίου από τον Ξενόπουλου, «Πενήντα ολόκληρα χρόνια καρφωμένος στην καρδιά της Αθήνας και περιφέροντας την οπτική ακτίνα της καθαρής φαντασίας του και της οξύτατης παρατηρητικότητάς του επάνω στην έκτασή της, την παρακολουθεί σε κάθε στιγμή της ανάπτυξής της, την μελετά, την ερευνά στις παραδόσεις της και στο μοντερνισμό της, νοιώθει κατάβαθα το κοινωνικό της αίσθημα και προπαντός συμπυκνώνει μέσα του και διαχέει στην ατελείωτη σειρά των έργων του, τα ζωτικά ρεύματα και τις κοινωνικές αντανακλάσεις του ερωτισμού της».

Ο Ξενόπουλος βαθύτατα προοδευτικός άνθρωπος ήταν από τους πρώτους διανοουμέους που βροντοφώναξε το δικαίωμα της γυναίκας, να ζήσει ανεξάρτητη από τις οικογενειακές της αντιλήψεις για την τιμή. Στο μυθιστόρημά του μάλιστα «Τερέζα Βάρμα Δακόστα» που συνιστά ένα από τα πρωτότυπα και άρτιο τεχνικά έργα του, δίνει τα πρώτα σπέρματα της προσπάθειας της γυναίκας για την προσωπική της αυτονομία, που με όποιο κόστος σπάζει τα κοινωνικά στεγανά της πατριαρχικής ηθικής. Στο μυθιστόρημά του «Πλούσιοι και φτωχοί», ο συγγραφέας αποτυπώνει την εναγώνια προσπάθεια ενός φτωχού και προικισμένου νέου για ατομική ανέλιξη και κοινωνική πρόοδο, που πάραυτα χάνει το παιχνίδι της ζωής, διότι δεν κατέχει την τέχνη να κυνηγά το χρήμα και στο τέλος μπλεγμένος σε μια παράπλευρη ιστορία της ζωής πεθαίνει άδοξα.

Ο πρωταγωνιστής είναι ένας προικισμένος και άριστος μαθητής που φεύγει από τη Ζάκυνθο να σπουδάσει στην Αθήνα. Η οικονομική κατάρρευση όμως του πατέρα του τον οδηγεί στο ζυγό της βιοπάλης. Τελειώνει με άριστα τις σπουδές του και ανοίγει φροντιστήριο από το οποίο προσπορίζει τα απαραίτητα για να ζήσει την οικογένειά του. Αργότερα θα διοριστεί καθηγητής σε γυμνάσιο. Πάντα όμως εκμεταλλεύονται την καλοσύνη και την καλοπιστία του και πέφτει θύμα της ιδιοτέλειας. Σε μια κρίσιμη καμπή για αυτόν γνωρίζετε με μια σοσιαλιστική ομάδα που όπως σημειώνει ο συγγραφέας «η θεωρία της ταίριαζε στην πνευματική του διάθεση και την τωρινή οικονομική του κατάσταση». Αρθρογραφεί στην εφημερίδα της ομάδας και ένα άρθρο του επισύρει την μήνη της διοίκησης. Συλλαμβάνεται κλείνετε στη φυλακή, αρρωσταίνει και τελικά πεθαίνει πριν καν δικαστεί. Ο Ξενόπουλος εδώ κατορθώνει να δώσει ηθική ζωντάνια στα πρόσωπα του, να αναλύσει διεισδυτικά την ψυχολογία τους και να τους προσδώσει ένα αληθινά ανθρώπινο ενδιαφέρον. Μια ζωντανή, συγκινητική και πειστικά δοσμένη ανθρώπινη ιστορία, που επιβραβεύει απόλυτα το αναγνωστικό κοινό. Ο Ξενόπουλος θεωρήθηκε από την κριτική ο πιο αντιπροσωπευτικός πεζογράφος της γενιάς του Παλαμά. Ο ίδιος πίστευε πολύ στη δύναμη του πεζογραφικού του λόγου και διεκδικούσε τα πνευματικά πρωτεία. Έλεγε χαρακτηριστικά «Ισχύς μου η αγάπη του κοινού». Στη γραφίδα του βάραινε περισσότερο η παρατήρηση παρά το όραμα. Και αυτή ακόμα η διαίσθησή του διυλίζετο από τη λογική.

Όπως σημείωσε ο Κ. Θ. Δημαράς «Η δομή των έργων του από τα πιο εκτεταμένα ως τα πιο σύντομα, είναι πάντα μελετημένη και επιμελημένη». Ο Ξενόπουλος πέρα από την ασύλληπτων διαστάσεων διηγηματογραφική του παραγωγή, υπήρξε από τους πρωτοπόρους του ελληνικού θεάτρου. Έγραψε πλήθος θεατρικών έργων, απλά ευκολονόητα, με ενδιαφέρουσα πλοκή και στέρεα αρχιτεκτονική κατασκευή, που υπεκατέστησαν τα κλασσικά κωμειδύλλια και αναθεώρησαν τη θεατρική μας παράδοση.

Όπως σημείωσε ο Γιώργος Θεοτοκάς «Οι πιο επιτυχημένες δημιουργίες του είναι τα πρόσωπα των συναισθηματικών κοριτσιών, που τα έπλασε με ξεχωριστή στοργή και που γοητεύουν το πανελλήνιο με την αυθορμησία τους, τη δροσιά τους, τη χάρη τους και κάποτε με τη νεανική περιπάθειά τους». Αδιαμφισβήτητα ο Ζακυνθινός συγγραφέας, είναι μια από τις κορυφαίες και πρωτοπόρες φυσιογνωμίες της ελληνικής γραμματολογίας.

*Ο συγγραφέας Πάνος Ν. Αβραμόπουλος, είναι Α΄ Αναπληρωματικός Δημοτικός Σύμβουλος Αθηναίων

Τα πιο πρόσφατα στη κατηγορία

Και όμως οι Αρχαίοι Έλληνες είχαν πάει στο Περού!

Αυτή η περιγραφή του Ησιόδου φαίνεται να ταιριάζει με τα μυστηριώδη ερείπια του λαβυρίνθου στο Chavin de Huantar στις Περουβιανές Άνδεις, σύμφωνα με τον...
σαν σήμερα, ανάκτορο, Βεργίνας, Μανώλης Ανδρόνικος,

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ 28 Ιανουαρίου έρχεται στο φως το ανάκτορο της Βεργίνας

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ  Το 1961.... Έρχεται στο φως το ανάκτορο της Βεργίνας από τις ανασκαφές που διενήργησε το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης υπό το Μανώλη Ανδρόνικο. Στην φωτογραφία βλέπουμε πως...
Μενδώνη: «Επικίνδυνος άνθρωπος ο Λιγνάδης...

Μενδώνη για Γλυπτά Παρθενώνα: Δύσκολη αλλά όχι αδύνατη η επίτευξη συμφωνίας

Στην εκτίμηση ότι η συμφωνία για την επιστροφή των γλυπτών του Παρθενώνα δεν είναι αδύνατη, προέβη στη Βουλή η Λίνα Μενδώνη. «Η επίτευξη συμφωνίας για...

Θεσσαλονίκη: Η οικοδομική ιστορία 23 αιώνων στο  Σταθμό “Συντριβάνι”, του Μετρό Θεσσαλονίκης

Στον επανασχεδιασμό και τη μετατροπή του κτηρίου, εμβαδού άνω των 6.000 τ.μ., σε Μουσείο, στη διασταύρωση των τροχιογραμμών (Crossover), στο Σταθμό «Σιντριβάνι» του Μητροπολιτικού...

Έτσι ήταν η Αθήνα πριν 100 χρόνια (φωτο- βίντεο)

Είναι ένα σπάνιο οπτικοακουστικό υλικό του 1917 που εκτίθεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα και προέρχεται από τα γαλλικά στρατιωτικά αρχεία, με λήψεις που...
σαν σήμερα, Στοά Αττάλου,

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ 21 Ιανουαρίου ολοκληρώνονται οι εργασίες στη Στοά Αττάλου

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ  Το 1903.... Ολοκληρώνονται οι εργασίες στη Στοά Αττάλου. Αποκαλύπτεται ολόκληρο το κτίριο, αλλά και σπουδαία αρχαιολογικά ευρήματα. Κατά τις πρώτες αρχαιολογικές έρευνες της Αρχαιολογικής Εταιρίας σε συνδυασμό...

Σαν σήμερα ανήμερα των γενεθλίων του στις 18 Ιανουαρίου το 1984 πεθαίνει ο Βασίλης...

Συνθέτης, στιχουργός, δεξιοτέχνης του μπουζουκιού και τραγουδιστής· από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες του ρεμπέτικου και γενικά της ελληνικής λαϊκής μουσικής του 20ου αιώνα. Ο Βασίλης Τσιτσάνης...

Βρείτε μας

7,826ΥποστηρικτέςΚάντε Like
133ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
1,245ΑκόλουθοιΑκολουθήστε

Λαϊκό Θέατρο Σκιών

Τα νέα και τα βίντεο του Καραγκιόζη

Διαβάστε Επίσης

Ποιος ήταν ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος που γιορτάζουμε στις 25 Ιανουαρίου;

Είναι ένας από τους τρεις Ιεράρχες… Σπουδαία εκκλησιαστική προσωπικότητα και ένας από τους Τρεις...

Απολυτίκιο της ημέρας: Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος (βίντεο)

Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Ἦχος α’. Ὁ ποιμενικός αὐλός τῆς θεολογίας σου, τάς τῶν ῥητόρων...

Απολυτίκιο της ημέρας: Άγιος Γρηγόριος Επίσκοπος Νύσσης (βίντεο)

Άγιος Γρηγόριος Επίσκοπος Νύσσης Ἦχος γ’. Θείας πίστεως. Θεῖον γρήγορσιν, ἐνδεδειγμένος, στόμα σύντονον, τῆς εὐσέβειας,...