Η πρόσφατη συζήτηση γύρω από ένα υποτιθέμενο προσωνύμιο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, το «Καπετάν Λαφύρας», προσφέρεται για έναν προβληματισμό που υπερβαίνει κατά πολύ την ιστορική ακρίβεια μιας ονομασίας. Το ζήτημα δεν είναι αν ο Γέρος του Μοριά είχε αδυναμίες, ούτε αν επιδίωξε μερίδιο από τα λάφυρα του Αγώνα. Το ερώτημα είναι διαφορετικό: γιατί ένα τμήμα της ακαδημαΪκής κοινότητας που, υποτίθεται, «σέβεται» την ιστορική αλήθεια, δείχνει τόσο μεγαλύτερη προθυμία να προβεί στην αποκαθήλωση ενός εθνικού συμβόλου, από όση να εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους έγινε σύμβολο;
Γράφει ο Δρ Δημήτριος Γκίκας, Διδάκτωρ Πολιτικής Φιλοσοφίας
Το «Καπετάν Λαφύρας» είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο Gunnar Hering είναι αυτός που αναφέρει σε έργο που δημοσιεύτηκε τη δεκαετία του ’90, το προσωνύμιο, χωρίς όμως να παραπέμπει σε κάποια πρωτογενή πηγή, παρά μόνο σε μαρτυρίες που μιλούν για τον ζήλο του Κολοκοτρώνη να επιζητά μεγάλο μερίδιο από τα λάφυρα – ένα ιστορικό γεγονός που επιβεβαιώνεται από πολλές μαρτυρίες και θεμελιώνεται στην ανάγκη πολλών οπλαρχηγών της Επανάστασης να διατηρούν έναν μόνιμο, σχετικά, στρατό, αφού δεν υπήρχε κανείς άλλος τρόπος μισθοδοδίας τότε. Μάλιστα, ο Γερμανός ιστοριογράφος αντλεί όχι το προσωνύμιο (αυτό φαίνεται ν’ αποτελεί δική του έμπνευση), αλλά πληροφορίες για τον ζήλο του Κολοκοτρώνη σχετικά με τα λάφυρα, είτε από τον Μακρυγιάννη, γνωστό εχθρό του Κολοκοτρώνη, είτε από πηγές, όπως αυτή που εκδόθηκε το 1824 από τον F. W. von Mauvillon και βασίζεται στις σημειώσεις του Γερμανού φιλέλληνα αξιωματικού Maximilian von Kotsch. Όμως, ακόμα κι ο Kotsch δεν αποτελεί αδιαμφισβήτητο παρατηρητή. Οι δυνατότητες επικοινωνίας του με την ελληνική κοινωνία ήταν περιορισμένες, ενώ η εμπειρία του από την επαναστατημένη Ελλάδα τον άφησε βαθιά απογοητευμένο. Η μαρτυρία του έχει ασφαλώς ιστορική αξία, δεν αποκτά, όμως, γι’ αυτό το κύρος αμερόληπτης ετυμηγορίας.
Το πρόβλημα με τους εκπροσώπους της ακαδημαϊκής κοινότητας, όπως η κ. Ευθυμίου ή ο κ. Διαμαντόπουλος, που αποφασίζουν τι ακριβώς θα αναδείξουν από την ιστορική αλήθεια εδράζεται σε ιδεολογικές αγκυλώσεις, καθόλου «επιστημονικά» τεκμηριωμένες, μέσω των οποίων επιλέγουν από το παρελθόν ό,τι εξυπηρετεί μια προκαθορισμένη εικόνα του. Τουτέστιν, δεν είναι η ιστορική αλήθεια, για την οποία κόπτονται, αλλά η διάσωση της ιδεολογικά χρωματισμένης οπτικής αυτής…
Προφανώς, δεν είναι ανάγκη να εξιδανικεύουμε τους ήρωες του 1821, ή τους πρωταγωνιστές όλων των ιστορικών στιγμών του έθνους μας. Ακόμα και οι ήρωες, εξάλλου έχουν και τις σκοτεινές τους πλευρές και στιγμές. Η απάντηση όμως στην αγιογραφία δεν μπορεί να είναι η αποκαθήλωση. Η επιστημονική ιστορία οφείλει να αποδέχεται την ανθρώπινη αντιφατικότητα, όχι να επιλέγει την οπτική που τη βολεύει.
Ο Κολοκοτρώνης μπορεί να ενδιαφερόταν για τα λάφυρα και συγχρόνως να υπήρξε μεγαλοφυής στρατιωτικός ηγέτης. Μπορεί να είχε προσωπικές φιλοδοξίες και συγχρόνως να υπήρξε βαθύτατα προσηλωμένος στην απελευθέρωση της πατρίδας του. Μπορεί να συμμετείχε στις ολέθριες εμφύλιες συγκρούσεις και παράλληλα να υπήρξε ένας από τους ανθρώπους, χωρίς τους οποίους είναι δύσκολο να φανταστούμε την επιβίωση της Επανάστασης.
Η μία αλήθεια δεν ακυρώνει την άλλη.
Κι εδώ ανακύπτει και το παιδαγωγικό ζήτημα. Τι ακριβώς κερδίζει ένας μαθητής, ένας φοιτητής ή κι ένας απλός πολίτης, όταν πληροφορείται, με δήθεν «επιστημονικό» στόμφο μάλιστα, ότι ο Κολοκοτρώνης αποκαλούνταν «Καπετάν Λαφύρας», ιδίως όταν η τεκμηρίωση του προσωνυμίου παραμένει μη αξιόπιστη και συζητήσιμη; Αν η πληροφορία εντάσσεται σε μια ολοκληρωμένη ιστορική προσωπογραφία του Κολοκοτρώνη στα πλαίσια ενός επιστημονικού συνεδρίου ή συμποσίου, για παράδειγμα, ενδεχομένως έχει θέση. Αν όμως λειτουργεί ως εντυπωσιακό εργαλείο «απομυθοποίησης», τότε δεν διδάσκουμε Ιστορία. Δημιουργούμε απλώς έναν αντίστροφο μύθο.
Η Ιστορία δεν χρειάζεται ούτε αγίους, ούτε ενόχους. Χρειάζεται μέτρο, επιστημονικά τεκμήρια και συμφραζόμενα. Και κυρίως χρειάζεται να αντισταθούμε στον πειρασμό να λεηλατούμε το παρελθόν, αποσπώντας από αυτό τα κομμάτια που επιβεβαιώνουν τις σύγχρονες ιδεολογικές μας προτιμήσεις.
Γιατί τότε δεν αναζητούμε την ιστορική αλήθεια. Λαφυραγωγούμε την Ιστορία…
