Πολύ συχνά, στον σύγχρονο λόγο, πολιτικό κι όχι μόνο, διαπιστώνουμε την απουσία σοβαρής επιχειρηματολογίας. Ακόμα κι όταν ο ένας εκ των συνομιλητών εστιάζει στην παράθεση επιχειρημάτων, ο άλλος συνήθως καταφεύγει σε ύβρεις ή σε προσωπική επίθεση κι απαξίωση.
Γράφει ο Δρ Δημήτριος Γκίκας, Διδάκτωρ Πολιτικής Φιλοσοφίας
Το φαινόμενο είναι πανάρχαιο, έχει όμως δοθεί και ο αντίθετος δρόμος που δεν είναι άλλος από την περίφημη Σωκρατική Διαλεκτική. Ο Σωκράτης θεωρούσε ότι ο συνομιλητής δεν είναι εχθρός, αλλά συνεργάτης στην αναζήτηση της αλήθειας. Διότι ο σκοπός σε μια αντιπαράθεση δεν είναι να νικήσεις τον άλλον, αλλά να εξετάσεις αν οι απόψεις σου αντέχουν στον έλεγχο.
Γι’ αυτό και στα πλατωνικά έργα, στα οποία ο Σωκράτης πρωταγωνιστεί, συναντάμε συνεχώς το ερώτημα: «Τι λες; Για ποιο λόγο το λες; Ποιο επιχείρημα το στηρίζει;» Το αντίθετο της διαλεκτικής είναι η εριστική. Ο όρος προέρχεται από την αρχαία λέξη «ἔρις» (= φιλονικία). Στην εριστική, ο στόχος δεν είναι η αλήθεια αλλά η επικράτηση με κάθε μέσο.
Στην εριστική, ο αντίπαλος δεν εξετάζει το επιχείρημα, αλλά προσπαθεί να απαξιώσει τον συνομιλητή, να τον εκνευρίσει και να τον γελοιοποιήσει, δημιουργώντας εντυπώσεις στο ακροατήριο. Ακόμη πιο συγκεκριμένα, όταν κάποιος εγκαταλείπει το επιχείρημα και επιτίθεται στο πρόσωπο, έχουμε αυτό που η επιστήμη της Λογικής ονομάζει επίθεση ad hominem («προς τον άνθρωπο»). Αν, για παράδειγμα, υποστηρίξεις ότι «Η πρόταση Χ θα αυξήσει τη φορολογία κατά 20%», τότε ο αντίπαλος, αντί να αντιτάξει κάποιο αντίθετο επιχείρημα, σου επιτίθεται, λέγοντας: «Τα λες αυτά, επειδή είσαι… κομματόσκυλο».
Στην Αρχαία Ελλάδα βρίσκουμε πολλά τέτοια παραδείγματα. Παρακάτω παραθέτω τρία, από τα πιο χαρακτηριστικά.
1. Σωκράτης και Καλλικλής: από τη Διαλεκτική στην Εριστική
Στον Πλατωνικό διάλογο «Γοργίας», ο Σωκράτης ζητά από τον Καλλικλή να τεκμηριώσει λογικά τη θέση του ότι ο ισχυρός δικαιούται να επιβάλλεται στον αδύναμο. Αρχικά, ο Καλλικλής προσπαθεί να επιχειρηματολογήσει υπέρ της θέσης του. Σταδιακά, όμως και διαπιστώνοντας, μέσα από τις ερωτήσεις του Σωκράτη, ότι πέφτει σε αντιφάσεις, στρέφεται εναντίον του Σωκράτη κι αποφεύγει ν’ απαντήσει επί της ουσίας. Έτσι, παρουσιάζει τον Σωκράτη ως άνθρωπο αποκομμένο από την πραγματικότητα, υποστηρίζει ότι η φιλοσοφία τον έχει καταστήσει κοινωνικά άχρηστο και, τέλος, τον αποκαλεί ανώριμο και ανίκανο να αντιληφθεί πώς δουλεύει ο κόσμος.
Η αντιπαράθεση Σωκράτη – Καλλικλή είναι χαρακτηριστική του πόσο εύκολα ένας αντίλογος μπορεί, από την παράθεση επιχειρημάτων, να καταλήξει στην προσωπική απαξίωση του αντιπάλου.
2. Δημοσθένης και Αισχίνης: η περίπτωση της ad hominem επίθεσης
Σε μία γνωστή στην αρχαιότητα πολιτική αντιπαράθεση ανάμεσα στον Δημοσθένη και τον Αισχίνη, το ζήτημα ήταν αρχικά η στάση της Αθήνας απέναντι στον Φίλιππο Β΄ της Μακεδονίας, ο οποίος είχε πια αρχίσει να παίρνει τα ηνία του ελληνικού κόσμου. Σταδιακά, όμως οι δύο ρήτορες αρχίζουν να επιτίθενται όχι στα επιχειρήματα του άλλου, αλλά στις… μητέρες τους, στις οικογένειές τους και στην κοινωνική τους προέλευση. Η πολιτική συζήτηση μετατρέπεται, έτσι σε προσωπική διαμάχη, σε μια κλασική περίπτωση, βάσει της επιστήμης της Λογικής, ad hominem επίθεσης: αντί να εξετάζεται η ορθότητα μιας θέσης, αμφισβητείται η αξία εκείνου που την εκφράζει.
3. Αριστοφάνης και Ευριπίδης: όταν η αντιπαράθεση γίνεται σάτιρα
Ο Αριστοφάνης επιτίθεται συχνά στον γνωστό τραγικό ποιητή Ευριπίδη, όχι μόνο ασκώντας κριτική στην ποιότητα του έργου του, αλλά και για τη.. μητέρα του. Επαναλαμβάνει διαρκώς, και μάλιστα με καυστικό και χυδαίο τρόπο, ότι η μητέρα του γνωστού τραγικού ήταν μια… απλή λαχανοπώλισσα, υπονοώντας ότι η κοινωνική της θέση εξηγεί δήθεν τα ελαττώματα του γιου της. Αντί, δηλαδή να ασκηθεί μια λογοτεχνική κριτική, ο Αριστοφάνης καταφεύγει στην οικογενειακή καταγωγή ως μέσο γελοιοποίησης. Κατά συνέπεια, δεν έχουμε να κάνουμε με μια υγιή αντιπαράθεση, αλλά με σατιρική απαξίωση του προσώπου μέσω της καταγωγής του.
Οι αρχαίοι Έλληνες, λοιπόν γνώριζαν πολύ καλά ένα φαινόμενο που συναντούμε καθημερινά στον σύγχρονο πολιτικό λόγο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: όταν τα επιχειρήματα εξαντλούνται, η συζήτηση συχνά μετατοπίζεται από τον λόγο στο πρόσωπο. Ο Φρανσουά Μιτεράν, πρώην Πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας, το είχε διατυπώσει ως εξής: όποιος χάνει στο μέτωπο των ιδεών, επιτίθεται στον άνθρωπο.
Ας το πούμε κι αλλιώς: όταν λείπουν τα επιχειρήματα, συνήθως περισσεύουν οι χαρακτηρισμοί…
