Έχω γράψει ουκ ολίγες φορές για τις ευθύνες που επωμιζόμαστε όλοι, όσοι αποτελούμε το σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα. Πέθανε, λοιπόν μια λαμπρή σε σπουδές συνάδελφος εκπαιδευτικός και το ανάθεμε έπεσε πάλι στα αορίστως αποκαλούμενα «κακά παιδιά». Σύνηθες αυτό. Μόνο που είναι μετατόπιση ευθυνών και μάλιστα εντελώς απαράδεκτη.
Γράφει ο Δρ Δημήτριος Γκίκας, Φιλόλογος και Διδάκτωρ Πολιτικής Φιλοσοφίας
Βλέπετε, «κακά παιδιά» είναι πραγματικά πολύ λίγα. Παιδιά, δηλαδή με σοβαρές ψυχικές διαταραχές και προβλήματα αυτοελέγχου, στα οποία η επιθετικότητα είναι μέρος της ψυχοκοινωνικής τους καθημερινότητας.
Στην Ελλάδα, έρευνες αναφέρουν ότι εκπαιδευτικοί έχουν υποστεί τέτοιες συμπεριφορές, περισσότερο ή λιγότερο σοβαρές, σε ποσοστό που φτάνει ή ξεπερνά το 45 ή και 50%. Υπάρχουν, μάλιστα μελέτες καθ’ όλα έγκυρες που δηλώνουν ότι ένα ποσοστό εκπαιδευτικών που αγγίζει το 80% έχει υποστεί, τουλάχιστον μια φορά στην καριέρα του, ένα επεισόδιο κακοποιητικής (συνήθως λεκτικής) συμπεριφοράς μέσα στην τάξη. Δηλαδή, σε ένα σχολείο 20 εκπαιδευτικών, οι 10 εξ αυτών (και παραπάνω) υπόκεινται τακτικά σε bullying… Το νούμερο είναι εξωφρενικό!
Δεν υπάρχουν τέτοια παιδιά; Βεβαίως και υπάρχουν! Παιδιά με παραβατική συμπεριφορά, παιδιά ανήσυχα που δυσκολεύονται να διαχειριστούν την καθημερινότητα ενός σχολείου, παιδιά βίαια, παιδιά που αμφισβητούν τη χρησιμότητα του σχολείου και την ιεραρχία του, είναι παιδιά που χρειάζονται ειδική φροντίδα. Αλλά, επιτέλους, δεν είναι η πλειοψηφία των μαθητών, ούτε τα προβλήματα της εκπαίδευσης οφείλονται σ’ αυτά. Ας πάψουμε, λοιπόν, να μετατρέπουμε γενικά τα παιδιά σε αποδιοπομπαίους τράγους για τις βαθύτερες παθογένειες του εκπαιδευτικού μας συστήματος.
Τι συμβαίνει, λοιπόν; Ποιος φταίει;
Ένα παιδί που έρχεται από το σπίτι του κακοποιημένο, παρατημένο στην κυριολεξία (λες και το σχολείο είναι ένα είδος «πάρκινγκ»), χωρίς καμία ηθική πυξίδα, που βλέπει τους γονείς του να μη σέβονται οι ίδιοι τον Διευθυντή του Σχολείου ή τον δάσκαλο, τον γιατρό, τον ιερέα κ.ο.κ., τι συμπεριφορά πιστεύετε ότι θα αναπαραγάγει στο σχολείο;
Ένα παιδί που προσέρχεται στο σχολείο και, αντί για πρότυπα και παραδείγματα συμπεριφοράς που προωθούν την καλώς εννοούμενη πειθαρχία, βρίσκει ωχαδερφισμό, αντί για ενδιαφέρον πραγματικό βρίσκει αδιαφορία, πώς περιμένουμε ότι θ’ αντιδράσει; Ένα παιδί που κανείς δεν σεβάστηκε, κανείς δεν άκουσε πραγματικά, κανείς δεν ασχολήθηκε μαζί του, να τον παρακινήσει, να του «βγάλει» ό, τι καλύτερο έχει μέσα του, περιμένουμε απ’ αυτό το παιδί να σεβαστεί τους δασκάλους του; Ένα παιδί που βλέπει καθηγητές, γονείς, παιδιά να χωρίζονται σε στρατόπεδα (εμείς εναντίον των άλλων) τι άποψη σχηματίζει για τη σχολική κοινότητα και τι στάση θα υιοθετήσει απέναντι σ’ ένα τέτοιο τοξικό περιβάλλον;
Δυστυχώς, ειδικότερες παθογένειες συναντώνται στις διευθύνσεις σχολείων και τις Περιφερειακές Διοικήσεις. Εκεί που δίνεται σημασία είναι μη… χαλάσουμε τη μόστρα και τις δημόσιες σχέσεις με το Υπουργείο, ή «μη σκάσει τίποτε στη βάρδια μας». Κι όταν αυτό, μοιραία, θα συμβεί – δεν υπάρχει θέση διοίκησης που δεν θα κληθεί, έστω μία φορά, να αντιμετωπίσει/διαχειριστεί σοβαρή κρίση – οι λύσεις που επιλέγονται αναδεικνύουν μια γενικότερη «αστοχία» στον τρόπο που λειτουργεί σήμερα το εκπαιδευτικό σύστημα: στοχοποιούμε τον εκπαιδευτικό ή ξεφορτωνόμαστε το πρόβλημα (βλέπε «κακό παιδί») αλλού, με την περίφημη αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος.
Δείγμα της μετατόπισης ευθύνης είναι και η κατηγοριοποίηση σχολείων σε «καλά» και «κακά». Για να τελειώνουμε και μ’ αυτό: καλά και κακά σχολεία δεν υπάρχουν. Υπάρχουν καλοί δάσκαλοι και σωστές διοικήσεις που σέβονται τη δουλειά τους και δημιουργούν ένα εξαιρετικό, ασφαλές και δραστήριο, περιβάλλον για τα παιδιά. Υπάρχουν και τα σχολεία που ο ένας βάζει τρικλοποδιά στον άλλον, όπου ο κακώς εννοούμενος συνδικαλισμός υπερτερεί της επαγγελματικής δεοντολογίας κι όπου τα σχολικά συγκροτήματα, λόγω της ειδικής φύσης τους (βλ. ΕΠΑΛ) έχουν διαφορετικές ανάγκες, άρα οφείλουν να έχουν και διαφορετικά «στάνταρ» εργασίας, άλλου είδους εξειδίκευση των καθηγητών κ.ο.κ. Ένα σύστημα που έχει καταντήσει τα επαγγελματικά λεγόμενα σχολεία «καταφύγιο» για μαθητές με παραβατική συμπεριφορά λες κι είναι σωφρονιστικά ιδρύματα ή που θεωρεί τα σχολεία αυτά «κατώτερα» (αν είναι δυνατόν!), είναι σύστημα a priori αποτυχημένο.
Ας το παραδεχτούμε: δεν είναι στραβός ο γιαλός. Εμείς αρμενίζουμε στραβά. Κι αντί να εστιάζουμε, ο καθένας από μας, στις ευθύνες που έχουμε διότι καταντήσαμε έτσι το εκπαιδευτικό σύστημα, τα ρίχνουμε στα… κακά παιδιά. Μια κοινωνία, όμως που απαξιώνει ή αδιαφορεί για το σύνολο των νέων ανθρώπων, το ίδιο της το μέλλον, τι κοινωνία θα καταλήξει;
Σημειώνω ότι έχω εργαστεί πάνω από 30 χρόνια στην εκπαίδευση: ιδιωτική (τα περισσότερα χρόνια), δημόσια, πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια, Τριτοβάθμια. Είχα την τύχη να συνεργαστώ με άψογους συναδέλφους, προϊσταμένους και γονείς πραγματικά ενσυνείδητους, με εξαιρετική κατάρτιση κι αναγνωρισμένες ηγετικές δεξιότητες και με ειλικρινές ενδιαφέρον για τα παιδιά. Έχω ο ίδιος διατελέσει Διευθυντής, Υποδιευθυντής και ιδιοκτήτης εκπαιδευτικής επιχείρησης με δυναμικό παιδιών που ξεπερνούσε τα 500 και με εκπαιδευτικό προσωπικό άνω των 80 συναδέλφων. Όσες φορές έχω δεχτεί τέτοια συμπεριφορά από μαθητές (δεν θα τη χαρακτήριζα συνηθισμένη, αλλά υφίσταται), σε πολύ μικρό αριθμό προερχόταν από παιδιά με επιβεβαιωμένες ψυχο-παθολογικές διαταραχές. Περισσότερο bullying έχω βιώσει από συναδέλφους ή προϊσταμένους και πάσης φύσεως παρατρεχάμενους, παρά από παιδιά.
Δεν γνωρίζω τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η εν λόγω συνάδελφος έχασε τόσο τραγικά τη ζωή της. Ούτε είναι σωστό να εγκαλούμε κανέναν για τη συγκεκριμένη υπόθεση, μέχρι τουλάχιστον αυτή να διερευνηθεί επισταμένως. Ούτε είναι σωστή η γενίκευση. Δεν έγιναν ξαφνικά – ποτέ δεν ήταν – ΟΛΑ τα παιδιά δυνάμει παραβάτες, ούτε ΟΛΟΙ οι γονείς εγκληματικά αδιάφοροι ή ηθικά επιλήψιμοι, ούτε ΟΛΟΙ οι εκπαιδευτικοί φιλοτομαριστές και ανίδεοι, ούτε ΟΛΟΙ οι Διευθυντές Σχολείων ανίκανοι και φοβικοί, ούτε ΟΛΟΙ οι Περιφερειακοί Διευθυντές και Προϊστάμενοι καρεκλοκένταυροι δημοσιοσχετίστες. Όμως, οι γενικές αρχές και οι βαθύτερες αιτίες είναι γνωστές σε όλους, όσοι τουλάχιστον ασχολούμαστε με το λειτούργημα του δασκάλου και, το κυριότερο, παίρνουμε στα σοβαρά τη δουλειά μας.
Επειδή αυτό το… χαλάκι του «ουδείς φταίει» έχει αρχίσει και βρωμάει, καλό είναι να πάρουμε καμιά σκούπα και να αρχίσουμε να καθαρίζουμε. Νομικές διαδικασίες (ΦΕΚ, Εγκύκλιοι) υφίστανται και πρέπει να εφαρμόζονται απαρέγκλιτα, επιστημονικές μελέτες που σχετίζονται με μεθόδους διδασκαλίας και ψυχολογικές προσεγγίσεις υπάρχουν και είναι προσβάσιμες σε γονείς και συναδέλφους (ας ξεστραβωθούμε και κάποιοι, καλό θα μας κάνει..), εγχειρίδια ηγεσίας και προγράμματα σπουδών που ασχολούνται με τη διοίκηση υπάρχουν επίσης. Αυτό που δεν υπάρχει σε κάποιους είναι μάλλον η τσίπα…
