Η «ανακήρυξη» από την Τουρκία δύο θαλάσσιων πάρκων στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, με τις τουρκικές ζώνες να εκτείνονται σε περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί ότι εμπίπτουν στα δικά της κυριαρχικά δικαιώματα, ασφαλώς δεν είναι μια θετική εξέλιξη. Αντιθέτως, δημιουργεί έναν ακόμη μηχανισμό τριβής στο Αιγαίο και, όπως κάθε μονομερής ενέργεια σε μια περιοχή με τόσο πυκνό ιστορικό αμφισβητήσεων, εγκυμονεί τον κίνδυνο έντασης στο πεδίο.
Χρειάζεται όμως και μια δεύτερη ανάγνωση. Η κίνηση της Άγκυρας είναι πολιτικά επιθετική, αλλά από μόνη της δεν συνιστά κάποιο νέο, μείζον τετελεσμένο στο Αιγαίο. Η Αθήνα έχει ήδη απορρίψει την τουρκική πρωτοβουλία ως μονομερή ενέργεια σε μη οριοθετημένες θαλάσσιες περιοχές, υπογραμμίζοντας ότι δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα έναντι των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Αυτό είναι και το κρίσιμο σημείο. Ένα θαλάσσιο πάρκο δεν είναι συμφωνία οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών. Δεν δημιουργεί, από μόνο του, κυριαρχία ούτε μπορεί να μεταβάλει το ισχύον καθεστώς των θαλασσίων δικαιωμάτων. Η πραγματική του σημασία βρίσκεται κυρίως στο πολιτικό και συμβολικό επίπεδο. Στην αποτύπωση μιας αντίληψης για τον θαλάσσιο χώρο και στην προσπάθεια της Άγκυρας να ενσωματώσει αυτή την αντίληψη σε μια ευρύτερη στρατηγική διεκδικήσεων.
Γι’ αυτό και η σύγκριση με το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο του 2019 είναι αποκαλυπτική. Εκεί υπήρχε μια πολύ πιο σοβαρή προσπάθεια πολιτικής και διπλωματικής δημιουργίας τετελεσμένου. Η Τουρκία και η τότε κυβέρνηση της Λιβύης υπέγραψαν μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων περιοχών, το οποίο καταχωρίστηκε στα Ηνωμένα Έθνη. Η Ελλάδα αντέδρασε εξαρχής υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία παραβιάζει το Δίκαιο της Θάλασσας και αγνοεί τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών.
Το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο, λοιπόν, επιχειρούσε να χαράξει μια διαφορετική γεωγραφία στην Ανατολική Μεσόγειο. Τα θαλάσσια πάρκα είναι κάτι διαφορετικό. Είναι περισσότερο πολιτική χαρτογράφηση και προβολή θέσεων παρά εργαλείο που μπορεί να μεταβάλει αυτομάτως τα νομικά δεδομένα. Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αδυναμία της τουρκικής κίνησης.
Η Άγκυρα ουσιαστικά αντέγραψε την ελληνική πολιτική των θαλάσσιων πάρκων, χωρίς όμως να μπορεί να αντιγράψει το νομικό και πραγματικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η ελληνική πρωτοβουλία.
Η Ελλάδα ανακοίνωσε τα δικά της θαλάσσια πάρκα ως περιβαλλοντική πολιτική μέσα σε περιοχές ελληνικής κυριαρχίας. Η ίδια η ελληνική κυβέρνηση έχει διατυπώσει με σαφήνεια ότι η δημιουργία τους βασίζεται σε περιβαλλοντικά κριτήρια και ότι η άσκηση των δικαιωμάτων που απορρέουν από την ελληνική κυριαρχία δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Η Τουρκία αντέδρασε αρχικά καταγγέλλοντας την ελληνική πρωτοβουλία ως μονομερή και υποστηρίζοντας ότι στα κλειστά ή ημίκλειστα θαλάσσια συστήματα απαιτείται συνεργασία. Στη συνέχεια ανακοίνωσε τα δικά της σχέδια. Ήδη από το 2025 οι τουρκικές αρχές είχαν εντάξει στον θαλάσσιο χωροταξικό τους σχεδιασμό περιοχές στον βόρειο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, ενώ ο χάρτης της τουρκικής πλευράς επεκτεινόταν πέρα από τα χωρικά ύδατα της Τουρκίας. Η εικόνα είναι χαρακτηριστική. Σαφώς η ελληνική πρωτοβουλία προηγήθηκε και η τουρκική αντίδραση ήρθε εκ των υστέρων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αντιγραφή είναι κακή εξέλιξη. Το αντίθετο. Στη διπλωματία, όταν ο αντίπαλος αναγκάζεται να απαντήσει σε μια δική σου πρωτοβουλία, αυτό μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι η πρωτοβουλία σου έχει πολιτικό βάρος. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγαλύτερη πολιτική αξία των ελληνικών θαλάσσιων πάρκων.
Η Τουρκία δεν δημιούργησε την ιδέα των θαλάσσιων πάρκων ως απάντηση σε κάποια δική της στρατηγική καινοτομία. Αντέδρασε σε μια ελληνική πολιτική που αρχικά αντιμετώπισε με δυσπιστία και στη συνέχεια επιχείρησε να αναπαράγει με τους δικούς της όρους. Η αντιγραφή, επομένως, δεν αποδεικνύει την τουρκική ισχύ. Αποδεικνύει ότι η ελληνική πολιτική παρήγαγε αντίδραση.
Υπάρχει, ωστόσο, και κάτι βαθύτερο. Η Τουρκία τα τελευταία χρόνια επιχειρεί να μετατρέψει τη θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας» από στρατηγικό δόγμα σε ένα όλο και πιο συγκεκριμένο πλέγμα διοικητικών, πολιτικών και χαρτογραφικών ενεργειών. Οι διαρροές και οι συζητήσεις για περαιτέρω θεσμοθέτηση των τουρκικών θέσεων στο Αιγαίο εντάσσονται σε αυτή την προσπάθεια. Η Αθήνα, από την πλευρά της, έχει απαντήσει με θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό, θαλάσσια πάρκα και ενεργειακές πρωτοβουλίες, επιδιώκοντας να μην αφήσει τον θαλάσσιο χώρο να μετατραπεί σε πεδίο αποκλειστικής τουρκικής χαρτογράφησης.
Αυτό είναι το πραγματικό παιχνίδι. Και μέσα σε αυτό το παιχνίδι τα τουρκικά πάρκα έχουν σημασία, αλλά όχι αυτή που ενδεχομένως τους αποδίδεται στην καθημερινή πολιτική αντιπαράθεση. Δεν πρέπει να τα υποτιμήσουμε, αλλά ούτε και να τα μυθοποιήσουμε.
Η Άγκυρα μπορεί να δημιουργήσει μια ακόμη εστία έντασης. Δεν μπορεί όμως με μια διοικητική απόφαση να αλλάξει το Δίκαιο της Θάλασσας ή να δημιουργήσει μονομερώς δικαιώματα εκεί όπου αυτά αμφισβητούνται και δεν έχουν οριοθετηθεί. Και αυτό ακριβώς είναι που διαφοροποιεί τα θαλάσσια πάρκα από το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο.
Το δεύτερο ήταν μια προσπάθεια να αποκτήσει η τουρκική θέση διεθνή πολιτική υπόσταση μέσω μιας διμερούς συμφωνίας.
Η ελληνική πλευρά, επομένως, πρέπει να αποφύγει δύο εξίσου επικίνδυνα λάθη.
Το πρώτο είναι η αδιαφορία. Η Τουρκία δεν πρέπει να αφήνεται να δημιουργεί, χωρίς απάντηση, έναν συνεχώς διευρυνόμενο χάρτη μονομερών διεκδικήσεων.
Το δεύτερο είναι η υπερβολή. Κάθε τουρκική κίνηση δεν αποτελεί αυτομάτως «casus belli», ούτε κάθε χάρτης συνιστά νέο τετελεσμένο. Η υπερδραματοποίηση τέτοιων κινήσεων μπορεί τελικά να υπηρετήσει περισσότερο την τουρκική στρατηγική παρά την ελληνική.
Η σωστή απάντηση είναι ψυχρή, θεσμική και επίμονη. Καταγραφή των παραβιάσεων, διεθνής ενημέρωση, επίκληση του Διεθνούς Δικαίου, αξιοποίηση της ευρωπαϊκής ιδιότητας της Ελλάδας και, κυρίως, συνέχιση της πολιτικής ενεργού παρουσίας στη θάλασσα. Η ουσία είναι να συνεχίσει να κινείται η Ελλάδα με τρόπο που υποχρεώνει την Τουρκία να απαντά.
Αυτό φαίνεται να συμβαίνει και στο ευρύτερο γεωπολιτικό πεδίο. Η Ελλάδα έχει επενδύσει τα τελευταία χρόνια σε ένα πλέγμα σχέσεων με την Κύπρο και το Ισραήλ, με την τριμερή συνεργασία να αποκτά όλο και πιο θεσμικά και στρατηγικά χαρακτηριστικά. Στην κοινή διακήρυξη της 10ης τριμερούς συνόδου Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ, οι τρεις χώρες επανέλαβαν τη δέσμευσή τους για ενίσχυση της συνεργασίας σε ασφάλεια, άμυνα και θαλάσσια ασφάλεια, ενώ διατηρούν και το σχήμα 3+1 με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Αυτό είναι, πιθανότατα, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα για τον τουρκικό σχεδιασμό. Όχι ένα θαλάσσιο πάρκο από μόνο του, αλλά η σταδιακή συγκρότηση ενός περιφερειακού πλέγματος συνεργασιών από το οποίο η Τουρκία δεν μπορεί εύκολα να υπαγορεύσει τους όρους.
Το ίδιο ισχύει και για τη σχέση Άγκυρας–Ουάσιγκτον. Η εικόνα δεν είναι τόσο απλή όσο η διατύπωση ότι «τα F-35 και η άρση των κυρώσεων ναυάγησαν». Υπάρχει πράγματι κινητικότητα, γιατί η αμερικανική κυβέρνηση έχει εκφράσει πρόθεση για άρση των κυρώσεων CAATSA και έχει αφήσει ανοικτό το ζήτημα των F-35. Όμως η επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα παραμένει νομικά και πολιτικά εκκρεμής, καθώς το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών έχει επισημάνει ότι δεν πληρούνται ακόμη οι σχετικές προϋποθέσεις. Αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία από μια ακόμη τουρκική χαρτογράφηση στο Αιγαίο. Γιατί τελικά το ζητούμενο δεν είναι ποιος σχεδιάζει περισσότερα πάρκα στους χάρτες. Είναι ποιος καταφέρνει να διαμορφώνει το περιβάλλον μέσα στο οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις.
Η Τουρκία επιχειρεί να εμφανίζεται ως δύναμη που δημιουργεί συνεχώς νέα δεδομένα. Η ελληνική απάντηση πρέπει να είναι ότι τα δεδομένα δεν δημιουργούνται μόνο με διακηρύξεις, χάρτες και μονομερείς αποφάσεις, αλλά δημιουργούνται με διεθνή νομιμοποίηση, συμμαχίες, παρουσία, θεσμούς και συνεχή άσκηση των δικαιωμάτων. Από αυτή την άποψη, η τουρκική αντιγραφή των θαλάσσιων πάρκων έχει και μια παράδοξη θετική πλευρά για την Ελλάδα.
Επιβεβαιώνει ότι η ελληνική πολιτική δεν ήταν επικοινωνιακό πυροτέχνημα. Ήταν μια κίνηση που η Άγκυρα αισθάνθηκε την ανάγκη να απαντήσει. Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μήνυμα.
Η αντιγραφή δεν είναι απαραιτήτως κακή εξέλιξη. Στην προκειμένη περίπτωση, αποδεικνύει ότι η ελληνική πολιτική έχει αρχίσει να μεταφέρει το παιχνίδι από την παθητική αντιμετώπιση των τουρκικών κινήσεων στην ενεργητική διαμόρφωση του πεδίου. Αρκεί η Αθήνα να μην παρασυρθεί από την τουρκική επιθετικότητα σε έναν αγώνα εντυπώσεων.
Χρειάζεται ψυχραιμία η οποία φυσικά και δεν σημαίνει αδράνεια, όπως και η ενεργητική πολιτική δεν σημαίνει πανικό. Αυτό που χρειάζεται είναι να συνεχίζεις να κινείσαι πρώτος και να αφήνεις τον άλλον να εξηγεί γιατί αισθάνθηκε την ανάγκη να σε αντιγράψει.
