Προ ετών, όταν μόλις είχε δοθεί στο κοινό ο Αρχαιολογικός Χώρος του ξακουστού Λυκείου του Αριστοτέλη που βρίσκεται στην οδό Ρηγίλλης, δίπλα στο Βυζαντινό Μουσείο, είχα προτείνει στην Εφορία Αρχαιοτήτων τη διοργάνωση ενός δρώμενου με σκοπό την πολιτιστική προβολή του μνημείου. Συγκεκριμένα, πρότεινα τη διεξαγωγή μιας βιωματικής Αριστοτελικής διδασκαλίας στα πλαίσια της Περιπατητικής Σχολής που κάποτε είχε ιδρύσει αυτός ο σπουδαίος Έλληνας Φιλόσοφος. Οι ενδυμασίες θα ήταν ιστορικά ακριβείς, υπήρχε ηθοποιός που θα παρίστανε τον Αριστοτέλη, απαγγέλοντας μάλιστα σε διάφορες γλώσσες (όχι μόνο στα Ελληνικά) κείμενα από τα Ηθικά Νικομάχεια και, στο τέλος, θα γινόταν μια πολύ καλή παρουσίαση γενικότερα της φιλοσοφίας του. Το δρώμενο αυτό, σε πολύ μικρή κλίμακα, το είχα ήδη διεξαγάγει εγώ, όταν εργαζόμουν ως καθηγητής Φιλοσοφίας σε γνωστό κολλέγιο. Οι φοιτητές μου το βρήκαν εξαιρετικά ενδιαφέρον και, μάλιστα, ένα τμήμα ιδιωτικού σχολείου που έτυχε να παρευρίσκεται εκεί, την ώρα του δρωμένου, εντυπωσιάστηκε και ζήτησε να επαναλάβω το δρώμενο για τους μαθητές του.
Γράφει ο Δρ Δημήτριος Γκίκας, Διδάκτωρ Πολιτικής Φιλοσοφίας
Στο αίτημά μου, λοιπόν για τη διεξαγωγή αυτού του δρωμένου, η απάντηση δεν ήταν απλώς αρνητική, αλλά και εξόχως προσβλητική του είδους «τι βλακείες είναι αυτά». Εννοείται ότι δεν επανήλθα ποτέ σε παρόμοια αιτήματα, διότι θεώρησα ότι χάνω τον χρόνο μου.
Θυμήθηκα το παραπάνω όταν άκουσα ότι υφίσταται σχέδιο νόμου για τη διαχείριση αρχαιολογικών χώρων από Ανώνυμη Εταιρεία, που όμως θα εξακολουθεί να διατηρεί τον δημόσιο χαρακτήρα της, και η οποία αποσκοπεί στο να δημιουργήσει – τουλάχιστον έτσι συνάγεται από το νομοσχέδιο – ένα διαφορετικό μοντέλο πολιτιστικής αξιοποίησης των χώρων αυτών. Η αίσθηση που δίνεται είναι πως δράσεις, όπως αυτή που πρότεινα κάποτε εγώ, πλέον θα μπορούν να ευδοκιμήσουν. Να ξεκαθαρίσω ότι η δράση που πρότεινα δεν ήταν εμπορική (δεν πρότεινα τη διαφήμιση του κολλεγίου, για παράδειγμα), ούτε αλλοίωνε το μνημείο και τη σημασία του (τουναντίον, το αναδείκνυε).
Να πως επίσης, ότι σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες τέτοιες δράσεις θεωρούνται εδώ και δεκαετίες βασικό εργαλείο πολιτιστικής διαχείρισης, έχουν μάλιστα και συγκεκριμένη ορολογία. Εντάσσονται σε προγράμματα βιωματικής ιστορίας (living history) και ερμηνευτικής προσέγγισης της πολιτιστικής κληρονομιάς (heritage interpretation). Να το πω απλά, ο επισκέπτης δεν βλέπει απλώς πέτρες, αλλά κατανοεί πώς λειτουργούσε ο χώρος.
Αν, λοιπόν το νομοσχέδιο μεταβάλλει το κριτήριο αξιολόγησης ενός αρχαιολογικού χώρου και ξεφύγει από τις βλακώδεις λογικές που επικρατούν σήμερα και επικεντρώνονται στη λογική «να οι πέτρες, τις βλέπετε; Κάποτε εδώ καθόταν ο Σωκράτης…), τότε θα έπρεπε να είχε δημιουργηθεί και ψηφιστεί χτες. Διότι τέτοιες αντιλήψεις που επικρατούν σήμερα, όχι μόνο υποβαθμίζουν τον χώρο, αλλά δεν ενισχύουν και την ιστορική του κατανόηση.
Είναι έτσι; Δεν ξέρω. Πιθανότατα η κυβέρνηση να έχει πράγματι αυτόν τον σκοπό. Εξ όσων διάβασα, το νομοσχέδιο μιλά για οικονομική αξιοποίηση, ανάπτυξη, έσοδα, τουρισμό. Δεν βλέπω όμως να δίνει την ίδια έμφαση σε αυτό που η ίδια η UNESCO ονομάζει ερμηνεία της πολιτιστικής κληρονομιάς (heritage interpretation). Κι όμως, αυτή είναι η μεγαλύτερη ανεκμετάλλευτη δυνατότητα της Ελλάδας. Από την άλλη, βάσει των σκοπών του, η αξιοποίηση αυτού του είδους θεωρείται αυτονόητη.
Αν, λοιπόν η νέα εταιρεία λειτουργήσει όπως αφήνεται να εννοηθεί στο νομοσχέδιο και όχι απλώς ως ένας μηχανισμός αύξησης των εισπράξεων, τότε προτάσεις σαν τη δική μου θα έπρεπε όχι απλώς να εγκρίνονται, αλλά να αναζητούνται ενεργά. Αν η χώρα μας θέλει πράγματι να αξιοποιήσει το πολιτιστικό της κεφάλαιο ως στοιχείο διεθνούς επιρροής, δεν αρκεί να διατηρεί τα μνημεία. Πρέπει να αφηγείται τις ιδέες που γεννήθηκαν μέσα σε αυτά. Στην περίπτωση του Λυκείου, το πραγματικό μνημείο δεν είναι μόνο τα ερείπια, αλλά η αριστοτελική σκέψη που διαμόρφωσε επί αιώνες την επιστήμη, την πολιτική και τη φιλοσοφία. Αν αυτή η διάσταση δεν αναδεικνύεται με σύγχρονους και ποιοτικούς τρόπους, τότε η πολιτιστική διαχείριση παραμένει ελλιπής, ακόμη κι αν η αρχαιολογική «προστασία» των σπαραγμάτων είναι άψογη.
Παρεμπιπτόντως, το Λύκειο του Αριστοτέλη παραμένει, κατά τη γνώμη πολλών επισκεπτών και μελετητών, ένας από τους πιο υποτιμημένους αρχαιολογικούς χώρους της Αθήνας. Ενώ πρόκειται για τον χώρο όπου ο Αριστοτέλης δίδαξε επί περίπου δώδεκα χρόνια και θεμελίωσε μεγάλο μέρος της φιλοσοφίας, της λογικής, της βιολογίας και της πολιτικής επιστήμης, η εμπειρία του επισκέπτη είναι αρκετά περιορισμένη: βλέπει κυρίως τα σωζόμενα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα και ορισμένες ενημερωτικές πινακίδες. Για κλάματα, δηλαδή…
Εκεί ακριβώς έχει χαθεί το στοίχημα. Διότι αν ο ίδιος χώρος βρισκόταν σε άλλο κράτος (π.χ. Βρετανία), πιθανότατα θα υπήρχαν καθημερινές βιωματικές παρουσιάσεις, θεματικές ξεναγήσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα και αναπαραστάσεις της περιπατητικής διδασκαλίας, ακριβώς επειδή το αντικείμενο δεν είναι μόνο τα αρχαία κατάλοιπα, αλλά η γέννηση μιας από τις σημαντικότερες σχολές σκέψης στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού.
Επαναλαμβάνω ότι εφόσον η νέα Ανώνυμη Εταιρεία αντιληφθεί τον πολιτισμό όχι μόνο ως πηγή εσόδων αλλά και ως προϊόν ερμηνείας και εμπειρίας, τότε χώροι όπως το Λύκειο του Αριστοτέλη θα μπορούσαν να αποτελέσουν το πιο χαρακτηριστικό πεδίο εφαρμογής μιας τέτοιας φιλοσοφίας.
Εν πρώτοις, λοιπόν βρίσκω θετικότατη την κυβερνητική πρωτοβουλία. Να δούμε, όμως και πώς θα εξελιχθεί…
